جهش و تغييرات ژنتيك
در هر يك از فعاليتهاي سلولي نظير فرايندهاي همانند سازي (Replication ) رو نويسي (Trancecription) ترجمه ( Translation) تركيب مجدد يا نو تركيبي ( Recombination) كروموزومها و بروز و ظهور اطلاعات ژنتيكي ( Gene-expression ) احتمال خطا و اشتباه وجود دارد.
درست است كه سطح دقت در اين فرايندها به گونه اي باورنكردني بالا و بسيار بالا است , اما با وجود اين , احتمال پيوند خوردن خطا در ميليونها و ميلياردها اتصال هميشه وجود دارد
ساختمان ملكول DNA دو زنجيره اي به گونه اي است كه بازهاي جفت شده در مركز مفتول و اسيدهاي فسفريك در سطح خارجي آن قرار دارند.
اين وضعيت سبب مي شود كه ملكول DNA خاصيت اسيدي پيدا كرده و بتواند با پروتوئينهاي بازي ويژه اي نظير هيستونها يا پروتامين تركيب شده و نوكلئوپروتوئين را بسازد.
اين نوكلئوپروتئين بصورت غلافي سرتاسر ملكول DNA را پوشانيده و آنرا دربرگرفته و حفاظي بدور ملكول بوجود آورده است .اما تمهيدات حفاظتي به همين جا ختم نمي گردد الياف نوكلئوپروتوئين يا كروموزوم دهها و صدها و هزارها با به روي خود تا مي شوند تا هم اين ملكول عظيم و سخت پيچيده شوند در درون سلول بسيار كوچك جاي بگيرد و هم حفاظت از اطلاعات اساسي حيات در بالاترين سطح بازدهي تحقق پذيرد.
هر قدر موجود پيچيده تر و پيشرفته باشد اين تمهيدات حفاظتي شديدتر است .
در بسياري از موجودات يوكاريوتيك تك سلولي يا چند سلولي بعد از تمامي اين تجهيزات و تمهيدات حفاظتي , الياف نكلئوپروتئين در عميق ترين بخش سلول در مناسبترين جايگاه يعني در هسته و هستك جاي گرفته اند .
با همه اين پيش بيني ها و شگردهاي بسيار ظريف و دقيق ماده ژنتيك هنوز هم آسيب پذير است و دچار سانحه و ضايعه مي گردد.
ضايعاتي كه ممكن است هم از درون و هم از برون نشآت بگيرند.
عوامل خارجي از نوع فيزيكي نظير تشعشات اتمي وكيهاني , اشعه ماوراي بنفش و غيره و يا از نوع شيميائي همچون ازت و گاز خردل , رنگهاي اكريدين ,بنزو پرين و بسياري از تركيبات شيميائي نظير اينها هر كدام بشيوه خاصي قادر به ايجاد ضايعه در ماده ژنتيك هستند .
علاوه بر تمام اين پيش بيني هاي حفاظتي , در كنار فرآيندهاي اصلي حيات نظير همانند سازي , رونويسي و ... سيستمهائي در درون موجود به وجود آمده اند كه كارشان شناسائي و آگاهي فوري و سريع از خطاهاي داخلي , يا اثرات عوامل خارجي و اقدام فوري و مناسب براي جبران خطا و يا مقابله يا تهديدات و ترميم ( Repair ) و تعمير ضايعات و آسيبهاي حاصله است .
اما علي رغم اين تمهيدات ظريف و دقيق و گسترده در سطح ماكرو وميكرو , ساختار ژنتيكي و به تبع آن فينوتيپي موجودات زنده طي ميليونها سال دستخوش تغييرات زيادي شده است .
برخي از اين تغييرات چنان محدود و جزئي هستند كه در همان سطح ژنوتيپ با قي مي مانند و اگر چه از نسلي به نسل ديگر منتقل مي گردند اما بروز خارجي يا فينوتيپي پيدا نمي كنند . گاهي هم ممكن است در جندين نسل بعد بروز و ظهور خارجي پيدا كنند .
حال آنكه پاره اي ديگر از اين تغييرات سبب تغيير در برخي از صفات و ويژگيهاي فينوتيپي در جهت تطابق بهتر با محيط و پيدايش انواع سويه ها و گونه هاي جديد در يك موجود شده و در مواردي هم در دراز مدت موجب بروز نوع يا گونه جديدي مي شوند. اما اكثر اين تغييرات به قدري حساس و شديداند كه مفيد به حال موجود نيستند و سبب تطابق بهتر آن با محيط زيست نشده و منجر به مرگش مي شوند.
جهش فرآيند يا پويشي است كه موجب تغيير مجموعه توارثي سلول و نهايتاٌ پيدايش يك موجود زنده با ويژگيهاي جديد ژنتيكي مي گردد.
واژه موتاسيون يا جهش اولين بار در سال 1650 ميلادي در مورد بروز و ظهور تغييرات ساختماني مشهود در موجودات زنده بكار برده شد .
سید علی عباسی صفی آبادی