حشرات گردهافشان
حشرات گردهافشان
مهمترين حشراتي كه در اكولوژي گردهافشاني نقش دارند، سختبالپوشان, دوبالان, بالغشائيان و بالپولكداران ميباشند.
سختبالپوشان, قديميترين گردهافشانهاي نهاندانگان بوده و احتمالاً با گلهاي باز و جام مانند ارتباط داشتهاند و از ترشحات گلها, شهد و گرده تغذيه ميكردهاند. بسياري از گونههاي كنوني سختبالپوشان در حالت حشرهي كامل، رژيم گلخواري دارند.
دوبالان نيز گردهافشانهايي قديمي در نظر گرفته ميشوند كه با استفاده از قطعات دهاني مكنده يا ليسندهي خود، از شهد و گرده تغذيه ميكنند. دوبالان عالي (Brachycera) عموما از گلها تغذيه مينمايند. مثلاً دوبالان خانوادهي Bombyliidae يا مگسهاي زنبورنما (Bee flies) قطعات دهاني تخصص يافته با يك خرطوم بلند و مكنده دارند كه براي بازديد از گلهاي لولهاي شكل بسيار مناسب است. مگسهاي Syrphidae يا مگسهاي گل (Flower flies) مهمترين دوبالان گلدوست (Anthophilous) به شمار ميروند. حشرات كامل در بازديد از گلها براي تغذيه از شهد و گرده متخصص بوده و از قطعات دهاني مختلفي استفاده ميكنند. ديگر خانوادههاي دوبالان كه از بازديدكنندگان مهم گلها هستند عبارتند از: Conopidae, Tachinidae و Anthophoridae.
بيشتر حشرات كامل بالپولكداران از شهد گلها تغذيه ميكنند و ممكن است تغييرات شديدي در خرطوم آنها ديده شود. در خانوادهي Sphingidae, گونهي Xanthopan morgani praedicta با دارا بودن خرطومي به طول 25 تا 30 سانتيمتر, تنها گردهافشان اركيدهي ماداگاسكاري Anagraecum sesquipedale است كه عمق جام گل آن 25 تا 30 سانتيمتر ميباشد. شبپرهها بيشتر شبهنگام از گلها بازديد ميكنند, در صورتي كه پروانهها اين كار را روزهنگام انجام ميدهند.
بالغشائيان مهمترين گردهافشانها بوده, اغلب وابستگيهاي تكاملي بسيار ويژهاي را نشان ميدهند. مثلاً زنبورهاي انجير sp. Blastophaga (از خانوادهي Chalcididae), براي گردهافشاني شدن انجيرها بسيار ضروري ميباشند. زنبورهاي عسل (Apidae) در بين تمام حشرات گردهافشان, بيشترين تخصصگرايي را دارند به طوري كه قطعات دهاني آنها براي نوشيدن شهد و پاهاي آنها براي جمعآوري گرده, سازگاريهاي ويژهاي يافته است.
زنبورهاي عسل براي بررسي گلها داراي الگوهاي رفتاري پيچيدهاي بوده (مخصوصا گلهاي تيرههاي Labiatae, Leguminaceae, Orchidaceae, Scrophulariaceae و Violaceae) و گلها اغلب تغييراتي نشان ميدهند تا با در اختيار گذاشتن منابع پنهان شهد و گرده, گردهافشاني زنبورها را تسهيل نمايند. بيش از 20000 گونه زنبور عسل در امر گردهافشاني نهاندانگان شركت دارند.
زنبور عسل Apis mellifera, مهمترين گردهافشان عمومي است. محصولات مهمي كه تقريباً به صورت گسترده توسط زنبور عسل گردهافشاني ميشوند عبارتند از: يونجه, پنبه, بادام زميني, سويا, چغندرقند, مركبات, ميوههاي درختان خزاندار و تقريباً تمام سبزيجات. زنبور عسل پاسخدهي خارقالعادهاي نسبت به مواد سميوكميكال معطر گلها داشته و اكولوژي شيميايي در فرايندي كه زنبورهاي عسل را براي جستجوي شهد و گرده وادار به بررسي طيف وسيعي از گلها مينمايد, نقش مهمي ايفا ميكند. تاژك 10 بندي شاخك زنبور عسل كارگر داراي حدود 3000 اندام حسي صفحه مانند (Sensilla placodea) (اندامهاي مسطح يا Plate organs) است كه بيشتر در هشت بند انتهايي آن متمركز شدهاند. ركوردهاي تكسلولي از اين اندامها حدود 10 نوع واكنش بويايي مشخص با كمي همپوشاني را مشخص كرده است: (1) اسيدهاي آليفاتيك يك تا 14 كربنه, از جمله فرمون جنسي ملكه يا 9-keto-trans-2-decenoic acid, (2) اسيد سايكلوهگزانوئيك, (3) استاتها و فرماتهاي 5 تا 7 كربنه, (4) استاتهاي ترپني, (5) ترپنهايي مانند ژرانيول, نرول, سيترونلول و اوژنول, (6) لينالوئول و ليمونن, (7) سيناميك الكل و بنزيل الكل, (8) اسيد هيدروسيناميك, كومارين, (9) اكتانول, و (10) فرومون اعلامخطر (Alarm pheromone) هپتانون. درك اين گروه از سينومونها در سطحي بالاتر از سيستم عصبي مركزي اتفاق ميافتد, اما دخالت اين سيستم در تميز دادن تركيبات انفرادي اين گروههاي واكنشي مختلف (Reaction groups) و احتمالاً در فرايند يادگيري تشخيص بو, آشكارا لازم ميباشد.
واكنش زنبور عسل به مواد فرار ميتواند ساده و مستقيم يا پيچيده باشد. مثلاً محققاني هزاران زنبور عسل را مشاهده كردند كه مستقيماً و در خلاف جهت باد, به يك منبع 20 ميليگرمي فنيل استالدئيد در فاصلهي تقريباً 200 متري كندو جلب شدند. با وجود اين, فام- دهلگ و همكاران (1986) از آفتابگردان, (Compositae) Helianthus annuus يك مخلوط معطر جلبكننده استخراج كردند كه داراي 27 "تركيب قطبي" از جمله Verbenone, trans-carveol, Ascaridole, Bornyl acetate, Perillyl acetate, 2,5-decadienal, اوژنول, وانيلين, Methyl caproate, 4,5-dihydrotheaspirone, 2-tridecanone, δ-cadinol و Propiovanillone بود. عقيده بر اين است كه اين تركيب دربردارندهي مواد سميوكميكال معطر آفتابگردان است.
منبع : فرهنگستان حشره شناسی
سید علی عباسی صفی آبادی